TEİAŞ Yan Hizmetler Müdür Yardımcısı Dr. Ümit Şenol, depolama tesislerinin şebeke destek hizmetlerine katılımında mevzuat evrimini, mevcut uygulamaları ve henüz yönetmeliklere eklenmeyi bekleyen yeni hizmetleri ayrıntılı biçimde açıkladı.
ANKARA – 4. Enerji Depolama Zirvesi’nin birinci oturumunda konuşan Şenol, sunumunu mevzuatsal gelişim, halihazırda uygulanan yan hizmetler ve çalışmaları devam eden hizmetler olmak üzere üç ana başlıkta yapılandırdı.
Şenol, sürecin 9 Mayıs 2021 tarihli Elektrik Şebeke Yönetmeliği’nin geçici 1. maddesi ve Elektrik Piyasasında Depolama Faaliyetleri Yönetmeliği çerçevesinde başladığını hatırlattı. İlk teknik kriterler yalnızca müstakil elektrik depolama tesisleri için 21 Eylül 2021’de TEİAŞ internet sitesinde yayımlandı. 19 Kasım 2022 yönetmelik değişikliğiyle üretim tesisine bütünleşik ve depolamalı elektrik üretim tesislerine de yan hizmetler ile dengeleme güç piyasasına katılma hakkı tanındı; teknik kriterler ve test prosedürleri revize edilerek 30 Aralık 2024’te güncellendi. Sahadaki uygulamalar ve ortaya çıkan ihtiyaçlar doğrultusunda belge 3 Temmuz 2026’da yeniden revize edildi. Bu son versiyonda özellikle SOC (şarj durumu) yönetimi, izleme kriterleri ve saha tecrübelerine dayalı teknik gereklilikler daha ayrıntılı hale getirildi.
Mevcut durumda elektrik depolama ünite ve tesisleri primer frekans kontrol (PFK), sekonder frekans kontrol (SFK), reaktif güç kontrolü, oturan sistemin toparlanması ve sınırlı frekans hassasiyet modu (SFHM) hizmetlerine katılabiliyor. PFK ve SFK zorunlu hizmet değil; D-2 tedarik süreçleriyle, katılım anlaşması bulunan piyasa katılımcılarından temin ediliyor. PFK için asgari koşullar 30 MW ve üzeri kurulu güç, iletim sistemine bağlantı ve geçerli sertifika. Asgari rezerv ±3 MW, her saat için enerji kapasitesinin rezerv kapasitesine oranı en az 1,25 olmalı. Tesis, yükümlenilen rezervi hem pozitif hem negatif yönde karşılayacak enerjiyi emre amade tutmak zorunda. SOC yükümlülüğünde bataryanın işletme doluluk oranı alt sınırı yüzde 5, üst sınırı yüzde 95 kabul ediliyor; bu aralık saha deneyimleriyle teyit edildi çünkü uç noktalarda aktif güç çıkışı sabit kalamıyor.
PFK’de ölü bant 49,99-50,01 Hz aralığında hizmete katılım şartı bulunmuyor; bu aralıkta rezerv yükümlülüğünün yüzde 10’unu aşmamak ve frekans sapmasıyla aynı yönlü olmak kaydıyla enerji çekilebilir veya verilebilir. Çıkış gücü toleransı ± yüzde 10. Arıza durumunda teknik gerekçe ve ilgili Yük Tevzi Merkezi onayıyla günde toplam iki saat (arıza saati + takip eden saat) yükümlülük muafiyeti tanınıyor. Değerlendirme iki adımlı: Önce rezerv kontrolü (uygun SOC aralığı ve gerekli enerji), ardından izleme başarısı. Yüzde 90 ve üzeri “sağladı”, yüzde 50-90 “katılmadı”, yüzde 50 altı “sağlamadı” sayılıyor. Teknik olarak tesis en geç 2 saniyede tepki vermeli, rezervin yarısını 15 saniyede, tamamını 30 saniyede sağlamalı ve çıkış gücünü en az 15 dakika sürdürmelidir.
Şenol, 100 MW/100 MWh örnek tesis üzerinden hesaplamaları da paylaştı. Yüzde 50 SOC’de kullanılabilir enerji 90 MWh kabul edilerek maksimum PFK rezervi ±72 MW olarak belirlenebiliyor; rezerv 60 MW’a düşürüldüğünde SOC bandı 42,5-57,5 yüzde aralığına genişliyor. Gerçek bir günün frekans sapması verilerine göre sistem frekansının yaklaşık yüzde 40’ı ±10 mHz bandında kalıyor; bu durum depolama tesisleri için PFK’yi cazip kılıyor çünkü ölü bant içinde tepki beklenmiyor ve SOC dengelemesi yapılabiliyor.
SFK için asgari rezerv ±5 MW, tedarik döneminin her saati için rezervin 2 katı enerji (blok tekliflerde ardışık saat sayısıyla çarpılarak) gerekiyor. Reaktif güç kontrolü 30 MW ve üzeri iletim bağlantılı tesisler için zorunlu; D-1’de saatlik bara gerilim set değerleri belirleniyor ve droop kapsamında MVAr yükümlülüğü bulunuyor. Oturan sistemin toparlanması hizmeti toparlanma planında yer alan tesislerden, sistem işletmecisi talimatıyla sağlanacak; hazır bulunmama veya talimatı yerine getirmeme halinde sabit sistem kullanım tarifesinin yüzde 1’i ile kurulu gücün çarpımı kadar ceza uygulanacak. SFHM 50 MW ve üzeri tesisler için zorunlu; droop en fazla yüzde 8, tepki süresi en fazla 2 saniye.
Mevzuat çalışmaları devam eden hizmetler arasında hızlı frekans kontrolü (50 MW ve üzeri, zorunlu değil), asenkron reaktif güç destek hizmeti (zorunlu MVAr’ın ötesindeki kapasitenin ücretli kullanımı) ve atalet destek hizmeti yer alıyor. Hızlı frekans kontrolünde rezervin 1 saniyede veya 200 milisaniyede etkinleştirilmesi öngörülüyor; hizmet hem frekans sapmasına otomatik tepki hem de merkezi set değeriyle Avrupa bağlantı hat akışlarını koruma amaçlı tasarlanıyor.
Şenol’un sunumu, depolama tesislerinin konvansiyonel santrallerden farklı dinamiklerini (sınırlı enerji, SOC yönetimi, hızlı tepki) dikkate alan ayrıntılı bir çerçeve sundu. 2026 revizyonu saha tecrübelerini yansıtarak izleme ve yükümlülük kriterlerini netleştirdi. Bu düzenlemeler, yenilenebilir enerjinin artan payıyla birlikte şebeke esnekliği ihtiyacının karşılanmasında depolama tesislerinin rolünü somutlaştırıyor. Yatırımcılar ve işletmeciler için PFK ve SFK gibi gönüllü hizmetler ek gelir kapısı oluştururken, zorunlu hizmetler sistem güvenilirliğini destekliyor. Yeni hizmetlerin yönetmeliklere eklenmesiyle birlikte depolama tesislerinin yan hizmetler piyasasındaki ağırlığının artması bekleniyor.