Güneş Enerjisi Yatırımcıları Derneği (GÜNEŞDER) tarafından hazırlanan “YEKDEM Sonrası Lisanssız Üretim: Üçlü Dönüşüm Mimarisi” başlıklı rapor, Türkiye’nin güneş enerjisi sektöründeki lisanssız elektrik üretimi modelinin geldiği kritik dönemeçleri ve çözüm önerilerini kapsamlı bir şekilde ele alıyor. 2011 yılından bu yana büyük bir gelişim gösteren ve Türkiye’nin enerji arz güvenliği ile yerli sanayileşmesinde stratejik bir rol üstlenen lisanssız üretim sektörü, bugün YEKDEM destek süresini tamamlayan tesislerin yaşadığı finansal sürdürülebilirlik sorunlarıyla karşı karşıya. Rapor, bu tesislerin piyasa koşullarında ayakta kalabilmesi ve Türkiye’nin 2053 Net Sıfır hedefleriyle uyumlu bir şekilde faaliyetlerini sürdürebilmesi için yapısal bir dönüşümün şart olduğunu vurguluyor.
Türkiye’de lisanssız elektrik üretimi, 2007 yılında 4628 sayılı Kanun’a eklenen hükümle temelleri atılan ve 2011 yılında yayımlanan ilk yönetmelikle fiilen başlayan bir süreçtir. 2013-2019 yılları arasındaki “kuruluş ve genişleme dönemi”, dolar bazlı YEKDEM teşvikleri sayesinde yerli panel, kablo ve mühendislik ekosisteminin oluşmasına büyük katkı sağladı. Ancak 2019 yılından itibaren dolar bazlı sistemden TL bazlı piyasa referanslı rejime geçilmesi ve 2021 yılında 5.1.h maddesiyle öz tüketime dayalı modelin öne çıkması, sektörde yeni bir dönemi başlattı. Bugün, 10 yıllık işletme süresini dolduran yaklaşık 6 GW’lık ilk kuşak tesisler, yüksek dağıtım bedelleri ve piyasa takas fiyatlarındaki (PTF) dalgalanmalar nedeniyle ciddi bir finansal baskı altında bulunuyor.
Analizler, özellikle güneş üretiminin yoğunlaştığı saatlerde PTF’nin lisanssız üreticiler için uygulanan dağıtım bedellerinin altına düşmesinin, tesislerin “negatif marj” ile çalışmasına veya üretimi durdurmak zorunda kalmasına yol açtığını gösteriyor. Bu durum, sadece yatırımcıların kârlılığını değil, aynı zamanda Türkiye’nin enerji arz güvenliğini ve karbon emisyonu azaltım hedeflerini de tehdit ediyor. Rapor, mevcut altyapının korunması ve sistemin sürdürülebilirliği için üç temel çözüm önerisini içeren “Üçlü Dönüşüm Mimarisi”ni sunuyor: Dağıtım bedellerinin LÜ-2 seviyesine indirilmesi, 5.1.h modeli ile sanayi işletmeleriyle öz tüketime dayalı eşleştirme yapılması ve depolama tesisi kurularak lisanslı statüye geçişin teşvik edilmesi.
GÜNEŞDER, bu çözüm paketinin kamuya ek bir mali yük getirmeden, piyasa rekabetini güçlendireceğini ve Türkiye’nin enerji bağımsızlığına katkı sağlayacağını savunuyor. Özellikle 2053 Net Sıfır vizyonu ve Ulusal Enerji Planı hedefleri doğrultusunda, mevcut 6 GW’lık kurulu gücün sistemde tutulması, yeni kapasite yatırımları kadar stratejik bir gereklilik olarak değerlendiriliyor. Rapor, bu dönüşümün sadece yatırımcılar için değil, Türkiye’nin sanayi rekabetçiliği ve iklim taahhütleri için de bir zorunluluk olduğunun altını çiziyor.